تا نزدیکی
خِردِ شاد

نگاهی
به فلسفه: سبک کردن بار سنگین فلسفه

چاپ دوم/
1389

نشر مرکز

قیمت 12500
تومان

از عنوان
فرعی کتاب، «سبک کردن بار سنگین فلسفه» که زیر عنوان اصلی «نگاهی به فلسفه»
آمده، می­توان فهمید که با چگونه کتابی سروکار داریم. در سال­های اخیر
کتاب­های چندی منتشر شده­اند که ویژگی آنها ساده­سازی مباحث فلسفه است.
«الفبای فلسفه»، «فلسفه در 30 روز»، «خودآموز فلسفه» و ... این دسته­اند.
اما پرسشی که همواره پس از چاپ چنین کتاب­هایی پرسیده می­شود این است که
آیا می­توان فلسفه را ساده کرد؟ ساده­سازی فلسفه چه سودی دارد؟ فهم عامه­ی
مردم از فلسفه چه سودی دارد؟ نکته ابتدایی این است که در کشورهای غربی
کتاب­های بسیاری درباره­ی علوم مختلف منتشر می­شود که ویژگی اولیه­ی آنها
لحن ساده و ساده­سازی آنها است. فلسفه در دبستان و راهنمایی و مقاطع مختلف
در غرب تدریس می­شود. در کتاب­های درسی فلسفه از اینکه اصلا فلسفه چیست و
چه کمکی به زندگی انسان می­کند، سخن می­گویند. از سطح پایینی آموزش فلسفه
را آغاز می­کنند. شاید زبان فلسفه زبان پیچیده­ای باشد اما می­توان
بخش­هایی از آن را با زبانی بیان کرد که همه­فهم باشد. البته مثلا
ساده­سازی اندیشه­های هایدگر و دریدا مشکل است و شاید ناشدنی است.

«نگاهی به
فلسفه» سه هزار سال تاریخ فلسفه را در 500 صفحه­ شرح می­دهد. کتاب از
فیلسوفان پیش سقراطی که در قرن­های ششم و پنجم قبل از میلاد می­زیستند،
آغاز و به ساختارگرایی و پساساختارگرایی ختم می­شود. کتاب نوشته دونالد
پامر است. پامر قریب به سی سال استاد فلسفه بوده، و این کتاب درواقع پاسخ
به پرسش­هایی است که دانشجویانش، از او می­پرسیدند. نویسنده سعی­اش بر این
بوده که فسلفه را به زبان ساده توضیح دهد. خود دونالد پامر نیز گفته که
بعضی از مباحث را ساده­تر نمی­توان بیان کرد. کتاب به شکلی نوشته شده که
محورهای اندیشه‌های فلسفی غرب و تکامل آنها با ایجاز و در قالبی خواندنی
معرفی شوند، بدون آنکه از اهمیت و ارزش آنها کاسته شود و در عین حال کتاب
مدعی نیست که همه­ی آنچه در میان اندیشه‌ها و آثار هر فیلسوف مهم است را
بیان کرده است. همچنین در این کتاب برای تفهیم اندیشه‌های فیلسوفان، از
تصاویر و طرح‌ها نیز کمک گرفته شده است. نویسنده این کتاب مدعی است حتی
لطیفه‌های فلسفی درون این کتاب نیز ممکن است کارکردی آموزشی داشته باشند.
پامر درباره­ی استفاده لطیفه در فلسفه آورده: «آنها باید به خواننده کمک
کنند تا افکاری را که به­وسیله­ی این لطیفه‌ها به نرمی ریشخند شده‌اند،
دریابد.» به نظر او «تجربه تدریس او» گواه اوست که این روش پاسخ­گو است. از
جمله امتیازات اصلی این کتاب، تاکید نویسنده بر نکات کلیدی اندیشه‌های هر
فیلسوف است، نکاتی که حلقه اتصال اصلی بین فلاسفه است، چراکه این نکات اغلب
در پاسخ به مسائلی مشابه و در انعکاس به فیلسوفان بزرگ «سلف» ارائه
شده‌اند. اما از ضعف­های این کتاب می­توان به نپرداختن نویسنده به
اندیشه­های متفکران پست­مدرن است. در حالی که نویسنده در مقدمه­ی کتاب
درباره­ی چرایی حضور اندک زنان اندیشمند در کتابش دلایلی را مطرح می­کند،
در این­باره هیچ توضیحی نمی­دهد. یکی از مشخصه­های این کتاب روانی و
خوش­خوانی آن است. این مهم البته به مترجم آن برمی­گردد. عباس مخبر چه در
این کتاب و چه در آثار دیگر، که آخرینش «معنای زندگی» نوشته­ی تری ایگلتون
است، نشان داده مترجم مسلطی است. ترجمه­ی گرم و شیوا و روان او از این
کتاب،‌ دلیل دیگری بر این مدعا است. اما در این بین باید به طرح روی جلد
کتاب اشاره­ای کنم. ابراهیم حقیقی مسلما یکی از پیشروترین طراحان ایران
است. اما نمی­دانم که چرا طرح­های روی جلد کتاب­های نشر مرکز دیگر آن
پویایی و زیبایی و از همه مهم­تر ساده­گی گذشته را ندارند. کتابی را چند
روز پیش از نشر مرکز می­دیدم، که درباره­ی اندیشه هوسرل –نام دقیق کتاب
خاطرم نیست- بود. طرح جلدش علامت سوالی قرمز رنگ بر روی یک پس­زمینه
سفیدرنگ بود، همین. گمان نمی­کنم علامت سوال برای طرح روی جلد کتاب فلسفی
چندان گزینه مناسبی باشد. طرح روی جلد این کتاب هم چندان زیبا نیست. اگرچه
یکی از طرح­های داخل کتاب، بر روی جلد آمده و طراح خواسته، طرحی مانند چاپ
خارجی آن را بر چاپ فارسی­اش تکرار کند اما همچنان که آن طرح جلد خارجی
چندان به دل نمی­نشیند،‌ این یکی هم چشم­نواز نیست. در مجموع این کتاب نه
تنها برای خواننده مبتدی و غیرحرفه‌ای فلسفه بلکه برای کسانی که به شکل
جدی‌تر فلسفه را دنبال می‌کنند از این جهت سودمند است که می‌توان با مطالعه
آن، لذت فلسفه را با دشواری کم­تری چشید و همچنین مروری اجمالی از تاریخ
فلسفه در مدت زمان کوتاه‌تر حاصل کرد و به قول نیچه به «خرد شاد» نزدیک شد.

---

* منتشر در
نقدنامه روزنامه تهران امروز،
{پنجشنبه 28
مرداد}